Айбат » Эки келбейм жаралып, өлгөн соң, кайра табылбайм

Сиз кийинки беттесиз: Башкы бет » Тарых » Эки келбейм жаралып, өлгөн соң, кайра табылбайм

Жалал-Абад облусуна караштуу Кетмен-Төбө өрөөнүнөн чыккан, Кыргызстанга аттын кашкасындай таанымал ырчы, обончу, дастанчы, алп акын Токтогул Сатылгановдун 150 жылдыгына карата маданият ишмерлердин арасында 2014-жыл Токтогул жылы деп белгиленген. Дал ошол Токтогул атабыздын өмүр сүртүмү.

Токтогул СатылгановЭлибиздин улуу демократ-акыны жана композитору Токтогул Сатылганов 1864-жылы 25-октябрда Наманган уездинин Суусамыр болушунда азыркы Жалал-Абад областынын Токтогул районунда кедейдин үй-бүлөсүндө туулган. Токтогулдун балалык чагы малайлык менен өткөн. Ал 15 жашка чыккандан тартып, айыл аралап ырдай баштайт. Анын бул мезгилдеги чыгармаларында лирикалык ырлары басымдуу орун ээлейт. Бул оюбузду акындын алгачкы ырларынан болгон «Эмне кызык», «Гүлдөп ал», «Алымкан» сыяктуу жана башка ырлары ырастайт. 1882-жылы Токтогул Дыйканбай манаптын ырчысы Арзымат менен беттешип аны жеңет. Ошондон тартып акын элге таанылып, атагы чыга баштайт. Бул жылдары Токтогулдун ырларында алдыңкы демократиялык идеялар өнүгө баштайт.

Бай-манаптар акынды ырчы кылууга да аракет жасашат. Бирок, алардын оюна көнбөгөндөн кийин Бактияр баш болгон бий-болуштар «Токтогул Анжиян көтөрүлүшүнө катышкан» деген жалаа менен 1898-жылы акынды каматышат. Убактылуу согуштук сот Токтогулду адегенде өлүм жазасына буюрат. Кийинчерээк ал жети жылдык сүргүн жумушу менен алмаштырылат. Токтогул түрмөдөн качууга жасаган аракети иш жүзүнө ашпай калгандан кийин, анын түрмөлүк мөөнөтү жети жылдан он эки жылга узартылат.

БЕШ КАМАН

Акмат, Дыйкан алдамчы,

Атакан, Миңбай жалганчы.

Эгемберди, Бактияр

Эл жегенге жардамчы.

Чыгым салып эл жедиң,

Чыркыратып жардыны,

Жалгыз атын сен жедиң.

Жакын көрдүң байларды,

Жам букара бирикти,

Таба албассың айлаңды.

Жетим, жесир, алсызга

Карабадың, беш каман,

Жетилсин деп жардыны

Санабадың, беш каман.

Жеп ичкенден башканы

Каалабадың, беш каман.

Он асыйга бир жыктың,

Орозаалы карыны,

Бүтүн элдин акысы -

Өмүрүңдүн жарымы.

Көрө албайсың жардынын

Жакшы ат таап мингенин.

Акмат, Дыйкан, Атакан,

Керкоолугуң бул сенин.

Талап алып тентиттиң,

Боромбайдын Сарысын.

Күндө жейсиң айыптап,

Бүтүн журттун баарысын.

Тырмагың уу бүркүттөй,

Тукумуң кантип жарысын?

Өчөшсөң, Миңбай, Атакан,

Мени да жыгып алаарсың,

Тогуз айып салаарсың.

Адатыңды карматсаң,

Үй оокатым талаарсың.

Канкордугуң кармаса,

Өлтүрүп каным жалаарсың.

Уу тырмактуу беш канкор,

Өлтүрсөң да жалынбайм.

Эки келбейм жаралып,

Өлгөн соң, кайра табылбайм.

Токтогулдун чыгармаларынын хронологиялык тартиби ушул убакка чейин толук тактала элек. Бирок ырларындагы эскерүүлөрдү тыкандап кароонун негизинде, Токтогулдун дүйнөгө көз караштарын  белгилүү даражада чындыкка жакындаштырууга болот. Эгерде Токтогул сүргүнгө чейин бизге демократ-акын катарында белгилүү болсо, сүргүн мезгилинде  анын саясий көз карашы өсүп, жаңы алдыңкы идеяларды камтыганын көрөбүз. Мисалы, Токтогулдун алгачкы «Беш каман», «Эшен калпа» деген жана башка чыгармаларында эзүүчү таптын айрым гана өкүлдөрүн сынга алат. Бул акындын таптык саясий көз карашынын чектелгендигин жана чыгармачылыгынын ашкерелөөчү мүнөздө экендигин айкындаса, сүргүндөн кийинки ырларынын мазмуну тереңдеп, байыганын көрүүгө болот.

 

Күн тийбес тамда жатамын

Күч кетип, эс ооп, алсырап,

Алдымдан ымдуу сыз өтөт

Айласыз жатам жалдырап,

Козголор менде дарман жок

Кол, бутта кишен шалдырап,

Тим жатсам дале сабашат

Тил билбей солдат балдырап,

Арачалар адам жок,

Аябай эстен тандырат.

Айланган тоонун бүркүтү

Ак жерден торго чалындым.

Комузду күүгө келтирген

Колума кишен салындым.

Ойлонуп түшкө кирбеген

Көркоолорго багындым.

Айланайын тийбе–деп

Айласыздан жалындым.

Кысталгандан өлсөм дейм,

Кымбатын кыйбайм жанымдын.

Күү чертип эркин сайраган

Күкүк элем, наалыдым.

Күжүрмөн тынбай чуркаган

Күлүк элем, талыдым,

Кор болбой турган алтын баш

Күйүттө жүрүп карыдым,

Көз жашын эстеп ич күйөт

Сүйүшүп алган жарымдын.

Он жашар жалгыз баламды

Ойлонуп күндө сагындым,

Зарлантып койгон күнөөсүз

Заманага тарындым.

 

ТОКТОГУЛ Сатылган уулу – ойчул, ырчылар поэзиясынын классиги, элдик композитор-комузчу. Карапайым үй-бүлөдө туулган. Айтууга караганда атасы Сатылган, апасы Бурма да жандуу сөз өнөрүнө ышкылуу болушкан экен. Болочоктун чоң ырчысы он үч жашынан айылындагылардын көңүлүн өзүнө бура баштаптыр. Токтогулдун алгачкы жекече үйрөнчүк көнүгүүлөрү, же айрым темаларга кайрылуусу, мисалы, ага ыйгарылып жүргөн «Жокчулуктун айынан», «Жүргөнүм Кабак жер болду» сыяктуу ырлар менен «Сүйүмкан», «Гүлүйпа, Гүлжар», «Алымкан», «Насылкан»  өңдүү  жашчылык делебеси, сүйүү  ышкын козгогон, кубанычты  өкүнүчтөр коштогон күндөрдүн элеси болгон лирикалык тизимдер биринин артынан бири келе берет. Анан «Чакырбай сүткор», «Эшен-калпа», «Үйчүлүк эшен», «Муратбек» тариздүү ыйман-салаваты жок, алдым-жуттум дүнүйөкор адамдар жөнүндө көргөн, билгенин ырга салат.

Бара-бара теңтуштар арасында, кыз оюндарда көңүл ачып ырдоодон аш, тойлорго ырдоого, жан багуу жолуна түшөт. Ырчылык менен комузчулук, жомок айтыш атайын кесип болуп калат. Ырчылардын негизги байлык тапчу чарбасы дал ошол аш, тойлор болгондуктан, алар чыныгы өнөр жарышына ушул жерде түшкөн, ушул жерде сыноодон өтүп, ушул жерде таанылышкан. Токтогул жалпы эле кыргыз өнөрпоздору-ырчылар менен жомокчулар, комузчулар менен кыякчылар баштан өткөрүп келаткан күндү көрүп, ошол социалдык шарт, чыгармачылык чөйрөдө жашап, кеңири таанылып калган маалда турмушунда кескин өзгөрүшкө  туш болот. 1898-ж. 17–18-майда Анжиян шаарында падыша аскеринин эки ротадан турган гарнизонуна кол салган Мадали эшен баштаган каапырларга каршы козголоң ырайымсыз басылгандан кийин Токтогул кармалып (11-июнга оогон түнү), 3-августта согуштук талаа соту соттоп, өлүм жазасына өкүм чыгарган. Бирок, ал жети жылдык сүргүнгө  алмаштырылган. Бул учур Токтогулдун  өмүр жолундагы эң  эле азаптуу жылдар болот. Айыпсыз түрмөгө түшүп, тууган эне, жаш перзент, ынак жар, эл, жерден бөлүнүп, айдоодо бараткан учуру өзүнчө бир ырлардын циклин түзөт («Кош, апаке!», «Кош; элим!», «Айдалып жөнөгөндө», «Азапка түштү  өмүрүм»). Сибирде  өткөргөн кайгылуу күндөрү дагы бир аз башкачараак ырлардын топтомун жаратат. Буларда сагыныч, кусалык, эңсөө мотивдери мененн тилек күчтүү («Аман кетээр күн бардыр», «Элиме качан жетемин», «Туткундагы арман», «Туткунда жүргөндө»). Түрмөдөн качып келгени  үчүнчү топтогу «Качып келе жатканда», «Көчөдө  өлчү  күнүмбү?»! «Жерди көргөндө», «Кетментөбөнү көргөндө», «Эңсеген элим аманбы?», «Атакем аман барсыңбы?», «Туткундан келгенде» аттуу ырлардын циклин түзөт. Токтогулдун чынармалыгында абдан маанилүү орунду ээлеп, аны ойчул акын, ырчылар поэзиясынын классиги катары тааныткан чыгармалары – санат, терме ырлары. Өзгөрүлмө дүйнө, өмүр өлүм, турмуш чындыгы жөнүндө  терең ой жүгүртүүлөрү  «Терме», «Санат», «Дүнүйө», «Замана», «Өмүр», «Карылык», «Үлгү  ырлар», «Насыят», «Жаштарга” сыяктуу айтымдарында алда канча кеңири берилген. Мындай маани-мазмун аркалаган чыгармалары сөзсүз түрдө узак басып, жашоонун ачуу-таттуусун көрүп, мелтиреген күзгү  дайрадай акыл тазарып, тунуп, чыгармачылык тажрыйба артып турган кезде жаралган. Улуу ырчынын талант кудурети  – жалпы тема, салттык ырларды  өз  өмүр жолу, дүйнө  таануу айырмачылыгынан тапкан табылгалары менен байыткандыгында.

Токтогул –  айтыш  өнөрүнүн  өкүлдөрүнүн бири. Анын ырларынын айрымдары толук, айрымдары үзүндү түрдө отузга жакыны топтолгон. Бардыгы эле түп нускасында жеткен эмес. Анын Эшмамбет, Калык, Алымкул менен саламдашуу, таанышуу, ал-жай сурашуу, ырчылык  өнөр аркылуу баарлашуу иретинде айтыштары, Барпы менен сынак айтышы, кажышчаак, орой ырчы Найманбай менен кармашы жөнүндөгү тексти (толук эмес) деле чоң  тажрыйбалуу, чоң  чебер айтышчыл экендигинен кадимкидей кабар берип, бул жанрдын классикалык деңгээлге көтөрүлүшүнө зор үлүш кошконун көрсөтүп, ишенерлик даражада далилдеп турат. Токтогулдун совет доорундагы ырлары жөнүндө  кийинки кездерде басма беттеринде, адабий, илимий чөйрөлөрдө  талаш-тартыштуу пикирлер жаралып келатканы маалым. «Беш каман», “Арзымат менен  айтышы”, «Кандай аял тууду экен, Лениндей уулду?!», «Ленин ачты жолуңду» аттуу ырлары текстологиялык, фактологиялык маани-мазмунда,  өзгөчө  салыштырма стилдик, манералык формада каралууга өтө муктаж. Бул – тарых чындыгынын талабы, мезгил талабы. Жасалмалап иш жүргүзүүгө кандай зарылчылык алып келгенинин себептерин ачып чыгуу керек. Акындын адабий мурасы ушул кезге дейре сабаттуу текстологиялык изилдөөгө  түшө  элек. Аны жүзөгө  ашыруу келечектин  иши. Токтогул элдик кенже эпосторду мыкты билген чебер аткаруучу болгон. «Жаныш-Байыш», «Курманбек», «Шырдакбек», «Саринжи-Бөкөй», «Кедейкан», «Нариккан», «Олжобай менен  Кишимжанды» айтчу экен. Эшмамбет, Калык, Алымкул айтып жүрүшкөн элдик эпикалык чыгармалардын көпчүлүгүн Токтогулдан үйрөнүшкөн. Токтогул ырчылар менен комузчулардын устаты. Ал өз мектебин түзгөн. Калык, Коргол, Алымкул, Атай аңдан чындап таалим алышкан. Алар аркылуу башкаларга да таасирин тийгизгени белгилүү. Токтогул – ырчылык өнөрү менен элге кандай кеңири таанылса, оригиналдуу күү чыгарган үлкөн комузчу катары да ошондой эле даражада өчпөс из калтырган талант. Ал кол ойнотуп черткен чебер аткаруучу, обончу, куудул болгон. Обон – күүлөрүн комузда эркин кол ойнотуп, темптин, ыргактын жүрүшүнө  карата түрдүү  мимикага салып, мазмунун жорго сөздөр менен жамакташтыра ырдап черткен. «Ботой», «Кыз кербез», «Чоң кербез», «Мырза кербез», «Миң кыял», «Тогуз кайрык», «Ак куу» сыяктуу айтым күүлөр менен залкар күүлөрдү жараткан. Ал  өзбекче, казакча, татарча, орусча окшоштуруп ырдап, айрым элдик обон-күүлөрүн аткарган.  Өзү  алтымыштан ашуун ар кыл күү (обон күү, айтыш күү, залкар күү) чыгарыптыр. 1928-ж. музыка изилдөөчү  В. Затаевич анын 18 күүсүн нотага түшүрүп алган. Ал күүлөр 1934-ж. Москвадагы муз. басма тарабынан «Кыргыздын аспаптык 250 күүсү жана обондору» деген жыйнакка чыккан. Токтогулдун музыкалык чыгармалары кыргыз профессионал музыкасынын  өсүп-өнүгүшүнө  да жандуу таасир тийгизген. Кыргыз Республикасынын ондогон мектептери менен филармонияга, өзү  туулган районго, көчөлөргө Токтогулдун ысымы ыйгарылган. Анын жүз жылдыгы (1964), жүз жыйырма беш жылдыгы (1989) кеңири белгиленген. 1965-жылдан адабият, искусство жана  архитектура жаатындагы Кыргыз Республикасынын Токтогул атындагы мамлекеттик сыйлыгы берилген. «Кыргыз фильм» студиясы тарабынан «Токтогул» көркөм фильми тартылган. Ал жөнүндө  көптөгөн ырлар, поэмалар, пьесалар, повесть, аңгемелер жазылган. Адабий, тарыхый, муз. изилдөөлөр жүргүзүлгөн. Бишкек шаарында Токтогулга эстелик, сөөгү коюлган жерге бейит белги салынган. Ага арналып ондогон сүрөттөр тартылган.

Азыр да Токтогул кыргыз маданиятынын, кылым карыткан кыргыз тарыхынын өлбөс-өчпөс символу. Ошол улуу символ катары дагы да далай замандарга кала бермекчи.

P.S. Кыргыздын чыгаан инсандарынын алдындагылардын арасында дал ушул биздин Токтогул атабыз бар, жогорудагы ырларынын мазмунунун мааниси тереңде  жатканы баарыбызга белгилүү. Ар бир ырынын сабын кунт кою менен окуса  жашоого  чоң тарбияда алабыз.

Кебеков Канат, интернет булактарынан топтолду

Айбат гезити №78



Башка окшош макалалар:

Комментарий калтыруу

Башкы бет | Саясат | Коом | Маек | Экономика | Кызыктар дүйнөсү | Шоубиз | Газета архиви | Байланыш
© 2014 Айбат.kg сайтында жайгашкан материалдар окуп-таанышуу үчүн гана арналган жана жалпыга таратуу «Айбат.kg» сайтынын жазуу түрүндөгу уруксаты менен гана мүмкүн.
Материалдарды көчүрүп алууда «Айбат.kg» сайтына шилтеме сөзсүз жазылуусу керек.
Сайт жаңылыктарына жазылууСайттагы комментарийлерге жазылуу
Designed & powered by bekturb VIB
Рейтинг@Mail.ru