Айбат » Сооронбай Жусуев – тереңден толгонгон философиялык ойдун акыны

Сиз кийинки беттесиз: Башкы бет » Тарых » Сооронбай Жусуев – тереңден толгонгон философиялык ойдун акыны

Сооронбай ЖусуевБашкаларга насыят айтуу оңой,

Бата берип аш-тойдон кайтуу оңой.

Аруу, азиз абройду сактоо кыйын,

Аксакалдык парызды сактоо кыйын.

Акын Сооронбай Жусуев деген кыргыз журтчулугунда өтө ызаат менен сыйлуу аталчу белгилүү ысым. Ал кыргыз улуттук адабиятынын өсүп-өнүгүп келе жаткан жолунда өз салымын кошкон салмактуу орду бар классик акын, улуу менен кичүүнүн катарын бирдей ала жүргөн акылгөй ага, Ата-Журт үчүн күрөшүп, Улуу Жеңишке чейин катышкан мекенчил ардагер, үй-бүлөдө үрөн-бутагы өскөн бактылуу ата. Мындай өрнөк өмүрдү кемелинен кетирбей сабыр дөөлөтү менен көтөрүп жүрүүнүн өзү канча! Бул бактылуу адамга берилчү тагдыр шыбагасы.

 

Өмүр жолу

Акын Сооронбай Жусуев 1925-жылы 15-майда Кара-Кулжа районундагы Алай-Куу өрөөнүндө жайгашкан Кызыл-Жар кыштагында туулган. Айыл мектебин бүтөрү менен 18 жашында армияга алынып, 1943–1945-жж. Панфилов атындагы 8-гвардиялык дивизияда байланышчы болуп кызмат өтөп, майданда эки жолу жарадар болгон.

Согуштан кайтып келип, 1946–1947-жж. Совет райондук «Коммунизм үчүн» гезитинде жооптуу катчы болуп иштеп, 1947–1949-жж. Ош Мамлекеттик мугалимдер институтунда окуп, анын кыргыз тил жана адабият факультетин артыкчылык диплому менен бүтүргөн. 1951-жж. Ош облустук «Ленин жолу» гезитинин редакциясында бөлүм башчы болуп иштеп, 1951–1956-жж. Москвадагы М.Горький атындагы Адабият институтунда окуган.

С.Жусуев 1957–1959-жж. «Ала-Тоо» адабий көркөм журналынын башкы редактору, «Чалкан» журналында жооптуу катчы, 1960–1986-жж. Кыргызстан Жазуучулар союзунун аппаратында адабий кеңешчи болуп иштеген.

С.Жусуевдин алгачкы «Алдыга жүргүн, кыргыздар!» деген ыры 1943-жылы «Советтик Кыргызстан» (кийинки «Ала-Тоо») журналына жарыяланган.

Алгачкы «Эмгек күүсү» аттуу ыр жыйнагы 1950-жылы басмадан чыккан. Андан бери акындын 30дан ашык китеби өз эне тилинде, 14 китеби орус тилинде жарык көргөн. Ыр китептери казак, өзбек, украин, азербайжан, тажик тилдеринде басылган жана ырлары алыскы жана жакынкы чет өлкө тилдерине которулган.

Анын 70тен ашык ырларына музыка жазылган. 2003-жылы чыккан «Канат менен Зарина» махабат дастаны орус, тажик, түрк, өзбек, кытай ж.б. тилдерге которулуп өзүнчө китеп болуп чыккан.

С.Жусуев Шекспирдин, Пушкиндин, Лермонтовдун, Шевченконун, Абайдын, Мактымкулинин, Исаакяндын, Омар Хайамдын, Маяковскийдин, Есениндин, Тычинанын, Гамзатовдун, Кулиевдин, Магжандын ж.б. акындардын ырларын чебер которгон.

1949-жылдан СССР Жазуучулар союзунун мүчөсү.

 

Сыйлыктары

Кыргыз адабиятын өнүктүрүүдө сиңирген зор эмгеги үчүн 1981-жылы С.Жусуевге «Кыргызстандын Эл акыны» деген ардактуу наам берилип, 1986-жылы персоналдык пенсия дайындалган. 1990-жылы Москвадагы Воениздаттан чыккан «Моя жизнь» деген ыр китеби үчүн Бүткүл союздук А.Фадеев атындагы сыйлыктын лауреаты болуп, алтын медаль алган. 1998-жылы «Кыргызстандын Эл агартуусунун отличниги», ошол эле жылы «Казакстандын эмгек сиңирген кайраткери» деген наамга татыктуу болгон.

С.Жусуевдин 1994-жылы басмадан чыккан «Курманжан датка» аттуу ыр менен жазылган романы үчүн 1998-жылы Токтогул атындагы Мамлекеттик сыйлык ыйгарылган.

Кан майдандагы жана көп жылдык чыгармачылык жемиштүү эмгектери үчүн С.Жусуев биринчи даражадагы Ата–Мекендик согуш ордени, үчүнчү даражадагы «Манас» ордени, «Каармандыгы үчүн», «Даңк» медалдары, Кыргыз, Украина, Саха-Якут Республикаларынын Жогорку Кеңештеринин Ардак грамоталары менен сыйланган.

Бишкек жана Ош шаарларынын ардактуу жараны, Ош мамлекеттик жана кыргыз-өзбек университеттеринин ардактуу профессору. Кара-Кулжа районундагы Сай-Талаа кыштагындагы орто мектепке, Кара-Суу районундагы Жар-Ооз кыштагындагы орто мектепке Сооронбай Жусуевдин аты коюлган.

2005-жылы интеллектуалдык менчиктин Бүткүл дүйнөлүк уюму (ВОИС) чыгармачылык ийгиликтери үчүн С.Жусуевди Алтын медаль менен сыйлаган. Президенттин 2007-жылдын 13-февралындагы Жарлыгы менен улуттук маданият  казынасына, кыргыз элинин руханий байлыктарын өнүктүрүүгө кошкон зор салымы үчүн акын Сооронбай Жусуевге «Кыргыз Республикасынын Баатыры» эң жогорку артыкчылык даражасы «Ак шумкар» өзгөчө белгисин тапшыруу менен берилген.

 

Жусуев Сооронбай – акын тууралуу;

“С.Жусуев лириканын кылдат сырларын билген акын болуу менен бирге, өзүн ири эпикалык сүрөттөрдө тарта алган ойчул, чыгармачылык диапазону кең сүрөткер катары көрсөттү”

Чыңгыз Айтматов.

 

“Сен экөөбүз бир согуштун жана бир Жеңиштин адамдарыбыз”

Мустай Карим.

 

“Жазуучунун-акындын “кухнясын” иликтеп-изилдөөнү максат кылгандар үчүн Жусуевден эң бай материалдар табылар эле…”

Жунай Мавлянов.

 

“Сооронбай Жусуев – тереңден толгонгон философиялык ойдун акыны”

Музафар Алимбаев.

Жарык көргөн китептери

Кыргыз тилинде

Эмгек күүсү: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1950. – 103 б.

Чындык менен ыр: Ырлар жыйнагы. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 131 б.

Өмүр жазы: Поэмалар, ырлар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1955. – 168 б.

Асан менен достошкондо: Аңгемелер. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1956. – 33 б.

Сүйүү менен ишенич: Ырлар, поэма жана котормолор. – Ф.: Кыргызмамбас, 1956. – 177 б.

Үмүт: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызмамбас, 1960 – 130 б.

Чоң атам жана мен: Поэма жана ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1966. – 55 б.

Жылдыздуу тоолор: Ыр менен жазылган повесть. – Ф.: Кыргызмамбас, 1963. – 149 б.

Акын жүрөгү: Ырлар жана поэма. – Ф.: Мектеп, 1965. – 131 б.

Көңүл күүлөрү: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1966. – 195 б.

Кызыл күн: Повесстер. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 236 б.

Түрмөк булуттар: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1969. – 236 б.

Дабан: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1971. – 114 б.

Алтын чынар: Ырлар жана поэма. – Ф.: Кыргызстан, 1973. – 142 б.

Тандалмалар: Тандалган ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1975. – 491 б.

Суктануу: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1977. – 215 б.

Бийик асман: Сонеттер, ырлар, поэмалар. – Ф.: Мектеп, 1979. – 212 б.

Тандалмалар: Ырлар жана поэмалар. – Ф.: Кыргызстан, 1984. – 257 б.

Тоо жаңырткан чагылган: Ырлар, жомоктор. – Ф.: Мектеп, 1985. – 64 б.

Керемет: Ырлар, дастандар. – Ф.: Кыргызстан, 1988. – 320 б.

Күмүш жылдыз: Ырлар, сонеттер, дастандар. – Б.: Адабият, 1991. – 144 б.

Курманжан датка: Ыр менен жазылган роман. – Б.: Руханият, 1994. – 304 б.

Адамдар: Ырлар, дастандар. – Б.: Кыргызстан, 1997. – 240 б.

Миң кайрык: Ырлар, котормолор. – Б.: Шам, 2000. – 424 б.

Канат менен Зарина: Дастан. – Б.: Бийиктик, 2003. – 96 б.

Курманжан датка: Ыр менен жазылган роман. – Б.: Бийиктик, 2004. – 324 б.

О, анда көктөм эле: Ырлар, обондуу ырлар. – Б.: Бийиктик, 2004. – 168 б.

Ала-Тоо барда мен бармын: Ырлар, дастандар. – Б.: Бийиктик, 2005. – 328 б.

Сөз кудурети: Макалалар, эскерүүлөр. – Б.: Бийиктик, 2006. – 640 б.

Тагдырым – поэзия: макалалар, каттар, куттуктоолор, арноолор. – Б.: Бийиктик, 2008. 728 б.

Мен билген Чыңгыз: Ырлар, эскерүү. – Б.: Бийиктик, 2008. – 52 б.

Орус тилинде

В краю родном: Стихи и поэмы. – Ф.: Киргосиздат, 1958. – 120 с.

Дружба: Рассказы. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1958. – 24 с.

В ожидании гостя: Стихи и поэма. – М.: Сов. писатель, 1958. – 93 с.

Дедушка и я: Стихи. – М.: Детгиз, 1961. – 30 с.

Орлица: Стихи и поэма. – М.: Сов. писатель, 1962. – 81 с.

Дымок над аилом: Стихи и поэма. – М.: Сов. писатель, 1967 с. – 72 с.

Горные зори: Стихи. – М.: Сов. писатель, 1972. – 88 с.

Жаворонок: Стихи. – М.: Правда, 1975.

У огня: Стихи. – М.: Худож. Лит., 1975. – 206 с.

Гордость: Стихи и поэмы. – М.: Сов. писатель, 1978. – 127 с.

Стремнина лет: Стихотворения и поэмы. – Ф.: Кыргызстан, 1981. – 240 с.

Золотая чинара: Стихотворения и поэмы. – М.: Худож. Лит., 1982. – 383 с.

Песни белых вершин: Стихи, поэмы. – М.: Сов. писатель, 1984 – 104 с.

Моя жизнь: Стихи, поэмы. – М.: Воениздат, 1990. – 142 б.

Канат и Зарина: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 168 с.

Башка элдердин тилдеринде

Девушка и я: Стихи. – Душанбе: Таджгосиздат, 1963. – 24 с. – таж.

Кучевые облака: Стихи. – Алма-Ата: Жазушы, 1975. – 128 с. – каз.

Перевал: Стихи. – Ташкент: Изд-во лит. и искусства, 1975. – 75 с. – узб.

Молодость моя: Стихи и поэмы. – Алма-Ата: Жалын, 1980. – 80 с. – каз.

На море синем белый пароход: Стихи. – Баку: Язычи, 1983. – 144 с. – азерб.

Золотая чинара: Стихи и поэма. – Киев: Радяньскый пысмэннык, 1986. – укр.

Канат и Зарина: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 92 с. – узб.

Канат и Зарина: Поэма. – Б.: Бийиктик, 2004. – 128 с. – азерб.

КОТОРМОЛОРУ

Корея акындарынын үнү. – Ф.: Кыргызмамбас, 1952. – 25 б.

Павло Тычина. Элдердин достугу: Ырлар жыйнагы. – Ф: Кыргызмамбас, 1954. – 86 б.

Барто А. Балдар үчүн ырлар. – Ф.: Кыргызокуупедмамбас, 1954. – 136 б.

Үч акындын ырлары – Ф.: Кыргызмамбас, 1954. – 135 б. (коллектив).

Түркмөн акындары. – Ф.: Кыргызмамбас, 1954, 1957. – 187 б.

Твардовский А. Ленин и печник. – Ф.: Киргизучпедгиз, 1962. – 14 б.

Кулиев К. Дарыгер кумурска жөнүндө жомок. – Ф.: Мектеп, 1982. – 16 б.

Шекспир В. Гамлет: Трагедия. – Ф.: Кыргызстан, 1983. – 224 б.

Омар Хайам. Рубаилер. – Б.: Бийиктик, 2004. – 114 б.

Орус ырлары. – Б.: Шам, 2002. – 304 б.

Казак ырлары – Б.: Бийиктик, 2004. – 608 б.

Европа-Азия ырлары. – Б.: Бийиктик, 2007. – 568 б.

Согуш жана жениш. -Б.: Бийиктик,2009.

Канат Кебеков

Айбат гезити №91



Башка окшош макалалар:

Комментарий калтыруу

Башкы бет | Саясат | Коом | Маек | Экономика | Кызыктар дүйнөсү | Шоубиз | Газета архиви | Байланыш
© 2014 Айбат.kg сайтында жайгашкан материалдар окуп-таанышуу үчүн гана арналган жана жалпыга таратуу «Айбат.kg» сайтынын жазуу түрүндөгу уруксаты менен гана мүмкүн.
Материалдарды көчүрүп алууда «Айбат.kg» сайтына шилтеме сөзсүз жазылуусу керек.
Сайт жаңылыктарына жазылууСайттагы комментарийлерге жазылуу
Designed & powered by bekturb VIB
Рейтинг@Mail.ru